「た」 không hoàn toàn tương đương với “đã”. Ý nghĩa cốt lõi là người nói nhìn sự việc hoặc sự biến đổi như một chỉnh thể đã hoàn tất. Ngữ cảnh quyết định cách hiểu cụ thể.
1. Cách tạo thể た
Thể た là dạng thông thường tương ứng với ~ました. Biến đổi âm giống như ở thể て.
| Thể từ điển | Thể た | Nghĩa |
|---|---|---|
| 食べる | 食べた | đã ăn |
| 書く | 書いた | đã viết |
| 読む | 読んだ | đã đọc |
| する / 来る | した / 来た | đã làm / đã đến |
2. Sự việc trong quá khứ
Khi từ chỉ thời gian hoặc bối cảnh đặt sự việc trước hiện tại, thể た diễn tả hành động hay trạng thái trong quá khứ.
3. Sự hoàn thành
Thể た có thể trình bày một hành động là đã xong hoặc mục tiêu đã đạt được. Tiếng Việt thường dùng “đã”, “xong” hoặc “rồi”.
Các từ もう “đã/rồi”, やっと “cuối cùng cũng” và ついに “rốt cuộc” thường làm rõ ý hoàn thành.
4. Trạng thái còn lại sau biến đổi
Với những động từ chỉ sự thay đổi như 開く “mở”, 閉まる “đóng”, 結婚する “kết hôn”, 太る “tăng cân”, thể た nhấn mạnh rằng biến đổi đã xảy ra và có thể gợi ra kết quả hiện tại.
5. Phát hiện hoặc chợt nhớ ra
Thể た cũng xuất hiện khi người nói vừa tìm thấy vật gì hoặc chợt nhận ra một sự thật. Việc nhận ra xảy ra ngay lúc nói, nhưng vật hoặc sự thật ấy đã tồn tại từ trước.
6. So sánh 「た」 và 「ている」
| Mẫu | Góc nhìn | Nghĩa |
|---|---|---|
| ドアが開いた | Sự thay đổi đã hoàn tất | Cửa đã mở. |
| ドアが開いている | Trạng thái kết quả đang tiếp diễn | Cửa đang mở. |
| ご飯を食べた | Hành động đã hoàn tất | Đã ăn cơm. |
| ご飯を食べている | Hành động đang diễn ra | Đang ăn cơm. |
「やっとレポートを書いた」 dùng た theo nghĩa nào?